Bóng đá Cuộc sống

Marcelo Bielsa: Người mở đường cho những thầy giáo vĩ đại nhất

Lịch sử sẽ không xem Bielsa là HLV thành công trên phương diện thành tích. Một HCV Olympic và 3 danh hiệu quốc gia Argentina là tất cả những gì Bielsa sở hữu trong bộ sưu tập. Nhưng lịch sử sẽ ghi nhận Bielsa như một trong những chiến lược gia có tầm ảnh hưởng lớn nhất tới hơi thở bóng đá hiện đại. Tính cách lập dị ngăn cản Bielsa tự mình chinh phục các đỉnh cao, nhưng không thể cản ông đào tạo ra thế hệ học trò vĩ đại trên cabin huấn luyện sau này.

Bielsa là một kẻ lập dị. Tính cách khác người là lý do khiến Bielsa không thể trụ lại ở CLB nào quá hai mùa giải. Tuần này, ông lại vừa bị Lille sa thải chỉ sau 5 tháng làm việc. Chủ tịch Gerald Lopez đã cho Bielsa cơ chế tập trung quyền lực để làm lại đội bóng này. Đổi lại chỉ là sự mệt mỏi của cầu thủ vì các bài tập quá nặng và thành tích đứng… áp chót BXH.

Nhưng câu chuyện chuyên môn chỉ là cái cớ để Lille đẩy Bielsa ra đường. Ông ta được cho là đã bay sang Chile thăm bạn (HLV thể lực Bonini, cộng sự trong 20 năm của Bielsa) mà không thông qua BLĐ đội. Bielsa luôn tự đẩy mình vào thế khó – hình ảnh ấy đã liên tục lặp lại trong sự nghiệp gần 40 năm làm nghề.

Dù vậy, ai đó từng bảo rằng nếu không “điên” thì không phải là Bielsa. Ông có thể tự tước đi công việc của mình chỉ bởi tính khí không giống ai, và cũng chính là sự “quái thai” len lỏi trong suy nghĩ của Bielsa đã biến ông thành một nhà triết gia thực thụ, một người truyền giáo lý tưởng và kiến thức cho đại đồng HLV bóng đá ngày nay.

ĐIÊN KIỂU THIÊN TÀI

Bielsa sớm bỏ nhà vào năm 15 tuổi để tự tạo ra con đường sự nghiệp cho mình. Ông tìm tới Newell’s Old Boys (NOB) và bị đá đít ra đường đúng hai ngày sau khi nhập học vì từ chối bỏ chiếc xe máy Puma động cơ hai thì (chỉ có số tiến và số N) ngoài khuôn viên khu ký túc.

Bên ngoài, Bielsa luôn phản kháng mạnh mẽ. Câu chuyện khởi nghiệp ở NOB chỉ là một trong muôn vàn ví dụ lột tả tính khí thất thường và gàn dở của ông. Bielsa luôn cố gắng chối bỏ hoàn cảnh lịch sử hình thành nhân cách con người mình, nhưng thực chất lại “bị” ảnh hưởng rất nhiều bởi truyền thống học thức của gia đình.

Nhà Bielsa là một thế lực ở Argentina. Người thân của ông không là luật sư thì cũng là nhân vật máu mặt trong giới chính trị. Anh trai Rafael là nguyên bộ trưởng Bộ Ngoại giao dưới thời tổng thống Nestor Kirchner, còn chị gái Maria Eugenia là kiến trúc sư kiêm phó thống đốc tỉnh Santa Fe.

Biệt danh của Bielsa là El Loco, nghĩa là “điên”. Bielsa chưa bao giờ bình thường, ngay từ khi ông quyết tâm chọn con đường bóng đá. Nhưng là “điên” theo định nghĩa của giới trí thức.

Biệt danh của Bielsa là El Loco, nghĩa là “điên”. Bielsa chưa bao giờ bình thường, ngay từ khi ông quyết tâm chọn con đường bóng đá. Nhưng là “điên” theo định nghĩa của giới trí thức.

Thuở nhỏ, ông đã được hàng xóm miêu tả là ngăn nắp, thông thái và cực kỳ kỷ luật. Đó là lợi thế lớn nhất giúp Bielsa không chỉ trụ lại ở thế giới bóng đá đầy thị phi, mà còn thiết lập một trường phái bóng đá có sức ảnh hưởng tới toàn cầu trong thập niên đầu tiên của thế kỷ 21.

Tủ sách của ông nội Bielsa có hơn 30.000 cuốn. Từ nhỏ, Bielsa đã sớm làm quen với sách vở và tìm thấy niềm hứng khởi trong việc đọc. Ông ham học hỏi, sưu tầm tư liệu. Từng có giai đoạn, Bielsa đăng ký mua mỗi tháng 40 tạp chí về thể thao.

Năm 1997, để chuẩn bị cho buổi phỏng vấn xin việc vị trí HLV trưởng Velez Sarsfield, Bielsa đã chuẩn bị 51 tệp băng ghi hình và giải thích về cách vận hành giúp CLB cải thiện kết quả.

Nhận việc, Bielsa yêu cầu CLB cung cấp một phòng làm việc trang bị máy tính – thiết bị xa xỉ ngày ấy – tiện việc chụp lại màn hình các tình huống đáng chú ý. Lý tưởng cuộc đời của Bielsa là bóng đá. Và ông luôn nhìn bóng đá dưới lăng kính của một nhà khoa học, của một kẻ khai phá các miền tri thức.

Có lần, phóng viên hỏi Bielsa thường làm gì vào mỗi dịp Giáng sinh. Câu trả lời của Bielsa là thế này: “Tôi ngủ đủ 8 tiếng, tập thể dục 2 tiếng và 14 tiếng còn lại là xem băng hình”. Bielsa đã đạt tới cảnh giới có thể cùng lúc xem, ghi chép và phân tích hai trận đấu.

“Nếu bóng đá là thầy giáo, thì tôi là học trò chăm chỉ nhất. Tôi xem, đọc và đánh giá”, Bielsa chia sẻ về quan điểm nghề nghiệp trên El Confidencial.

KHI TẤT CẢ ĐÁ BÓNG, BIELSA ĐI HỌC HUẤN LUYỆN

Bielsa sinh ra ở Rosario vào tháng 7/1955. Ông là con trai của luật sự Rafael – CĐV trung thành của Rosario Central. Mẹ ông là bà Lidia, giáo viên cấp hai. Bielsa chơi bóng từ nhỏ nhưng phải nhìn vào sự thật: Sự nghiệp vĩ đại của ông sau này có hình bóng rất lớn của người mẹ.

Bà Lidia không coi bóng đá là trò tiêu khiển đơn thuần. Biết sở thích của con trai, bà đã chủ động đặt mua tạp chí nguyệt san El Grafico - ấn phẩm thể thao chuyên biệt có tuổi đời hơn trăm năm.

“Mẹ ảnh hưởng lớn tới tính cách tôi. Bà chăm chỉ và nghiêm khắc vô cùng. Ở đây, là sự nghiêm khắc với chính bản thân mình”, Bielsa nói về sự quyết đoán và nỗi ám ảnh của cá nhân với bóng đá.

Sự kỷ luật và cái đầu thông thái không giúp Bielsa trở thành cầu thủ bóng đá. Ông thiếu phẩm chất kỹ thuật và nền tảng thể lực. Ông chỉ có 4 trận trong màu áo NOB trước khi phải lang bạt tới các giải đấu nghiệp dư vì bị chê “quá chậm”. Ở tuổi 21, sự nghiệp cầu thủ của Bielsa sớm khép lại.

Tuy nhiên, Bielsa không bao giờ chán nản trước hoàn cảnh khó khăn. Bielsa biết mình sinh ra không phải để trở thành cầu thủ giỏi, nhưng nghề huấn luyện là một câu chuyện hoàn toàn khác. Trong 4 năm liền, Bielsa theo học song song hai văn bằng kỹ sư nông nghiệp và giáo dục thể chất.

Bielsa sớm nhận thấy mình không có năng khiếu đá bóng nên đã sớm theo nghiệp huấn luyện từ khi còn rất trẻ và đã thu được thành công khi dẫn dắt Newell’s Old Boys.

Năm 25 tuổi, khi các đồng đội đang tận hưởng quãng thời gian đẹp nhất của đời cầu thủ, Bielsa đã bắt xe tới Buenos Aires và bắt đầu công việc gắn bó nửa đời người trên ghế chỉ đạo. Ông sẽ dẫn dắt đội tuyển bóng đá của trường đại học thành phố.

Đây chỉ là công tác đoàn thể mang tính phong trào, nhưng Bielsa luôn tiếp cận nó bằng thái độ nghiêm túc nhất có thể. Ông đã tận tay kiểm tra năng lực của 3.000 sinh viên trước khi chọn ra 20 gương mặt nổi bật nhất. Ông đối xử với các cầu thủ nghiệp dư như những người làm nghề full-time, tận tay hướng dẫn từng cử chỉ và động tác. Bielsa dành hai năm tu nghiệp và trau dồi kiến thức ở đây, khoảng thời gian quý báu vô cùng bởi Bielsa có quyền thử nghiệm và mặc sức ứng dụng các ý tưởng.

Hai năm sau, ông trở về Argentina và đã nhận được lời đề nghị từ học viện bóng đá trẻ NOB. Công việc chuyên trách của Bielsa là sàng lọc tài năng từ khắp đất nước và đưa những cậu bé đó tới NOB. Bielsa đã tự in một tấm bản đồ khổ lớn, chia Argentina thành 70 khu vực và lái chiếc Fiat 147 dọc đất nước trên chuyến hành trình dài 5.000 dặm (Bielsa sợ đi máy bay) rồi trực tiếp tuyển chọn.

Đầu năm 1990, Bielsa nắm đội trẻ. Uy tín của ông đã tăng cao nhờ cách làm việc tân thời. Mọi thứ đều quy ra chỉ số và đánh giá khách quan chứ không còn là câu chuyện cảm tình bên bàn trà.

Khi HLV trưởng Jose Yudica rời nhiệm sở, Bielsa là người được chọn. Ông lập tức đưa ra ý niệm về sơ đồ 4-3-3 mới mẻ, lấy trọng tâm là hai cầu thủ bám biên và sẵn sàng chuyển sang 3-4-3 khi cần thiết. Tiền vệ Juan Manuel Llop mới đầu còn sợ hãi vì sợ không thể theo kịp giáo án của Bielsa, nhưng cuối cùng đã thừa nhận “Bielsa là món quà lớn nhất của đội bóng”.

“Ông ấy đã thay đổi tất cả”, Tata Martino – cựu HLV của Barca và Argentina, một học trò cũ của Bielsa – nói về Marcelo Bielsa.

CUỘC CÁCH MẠNG THẾ KỶ

Có một sự thật, Bielsa đã viết lại giáo án huấn luyện của bộ phận lớn HLV lỗi lạc ngày nay. Martino bộc bạch: “Những bài tập bóng ngắn không còn mới mẻ. Ngày nay, nó là kim chỉ nam của mọi đội bóng. Nhưng ở thời đại của chúng tôi, đó là một phát minh vĩ đại”. Nói cách khác, Bielsa đã tái định nghĩa công việc của một HLV bóng đá.

Mỗi ngày tập chẻ ra làm nhiều phiên tập nhỏ. Thời gian rút lại, nhưng khối lượng tăng lên. Giờ tập dao động không cố định, các bài tập tiểu tiết với nhóm cầu thủ hữu hạn được củng cố. Ví dụ, Bielsa thường yêu cầu 3-4 cầu thủ gộp lại thành nhóm, tập phòng ngự và tấn công theo từng khu vực trên sân.

Sau ngày thi đấu vào chủ nhật, các cầu thủ sẽ có ngày thứ Hai nghỉ ngơi. Thứ ba và sáng thứ Tư là thời gian cho vật lý trị liệu, tập nhẹ hồi phúc. Trong lúc đó, Bielsa sẽ ngồi “mổ băng” đối thủ. Chiều thứ tư là buổi họp chiến thuật toàn đội.

“Từng cầu thủ sẽ được phát tài liệu in, đọc và phân tích chi tiết về đối thủ sắp tới”, Llop nhớ lại những ngày tháng làm việc cùng Bielsa. Rồi sau đó, ông sẽ chiếu lên màn hình các khoảnh khắc/tình huống quan trọng của vòng đấu vừa kết thúc và đề nghị các học trò phát biểu suy nghĩ, rút ra bài học.

“Chúng tôi phải hiểu bóng đá như một trận cờ vua”, Llop khẳng định.

Những phát kiến của Bielsa đã tạo nên cuộc cách mạng rộng lớn trong giới huấn luyện viên, thay đổi hoàn toàn các giáo án huấn luyện.

Vào thứ Năm, đội sẽ chia đôi đá tập trong 45 phút. Nhưng nó diễn ra trong nhịp điệu và bầu không khí của một trận đấu chính thức tại Primera. Tất cả tập trung cao độ tới mức, không ai muốn thua hoặc hòa. Bởi không giành 3 điểm là tội lớn trong mắt Bielsa.

Thứ Sáu là lúc Bielsa chuẩn bị từng phương án đối phó cho học trò khi ra trận địa tham chiến. Bielsa luôn đưa ra 120 tình huống giả định cho mặt trận tấn công và phòng ngự. Mọi thứ đều được mổ xe và bóc tách tới từng lớp vỏ bọc cuối cùng.

Llop lấy ví dụ. Các pha tấn công của Bielsa luôn yêu cầu tối thiểu 3 cá thể tham gia. Nếu phát hiện đối phương giăng bẫy việt vị, hai người phải giả vờ dừng chạy đánh lạc hướng cho đội bạn nghĩ rằng đội dừng lên bóng. Ngay lúc đó, người còn lại lẻn vào đường kẻ ngang hợp lệ cuối cùng trên sân và triệt tiêu ý đồ phòng ngự của kẻ địch. “Rất rất chi tiết”, Llop nói về tính chiến thuật trong trò chơi của Bielsa.

Phép màu ứng nhiệm. NOB đã chơi mùa giải Apertura để đời, thua đúng hai trận và đứng đầu BXH, hơn River Plate 2 điểm. Năm đó, nhà vô địch toàn quốc được phân định bằng trận đấu giữa hai đội dẫn đầu Apertura và Clausura nên NOB không có nhiều việc để làm ở giai đoạn hai. Họ đứng thứ 8, và bước vào hai trận xác định nhà vua với Boca Juniors.

Lượt đi, NOB thắng 1-0. Nhưng có một vấn đề lớn, là quãng nghỉ giữa hai lượt trùng lịch thi đấu Copa America. Boca mất Batistuta, còn NOB mất Fernando Gamboa – trái tim hàng phòng ngự.

Bielsa đã vận hành đội bóng này xoay quanh Gamboa. Ông tới gần Llop và đưa ra đề nghị: “Cậu đá libero cho tôi nhé?”. Llop chưa bao giờ chơi ở vị trí của máy quét, của cầu nối giữa hàng thủ và các tiền đạo. Anh ta đã có ngày thứ tư kinh hoàng khi làm quen với công việc này. Vị trí ấy liên tục bị các cầu thủ trẻ khoét vào. Và sau đó là một buổi tập tương tự khác.

Nói gì thì BIelsa cũng không thay đổi quyết định. Ông vào sân với các cầu thủ trong tâm trạng hồi hộp và lo âu. Bầu không khí căng thẳng tới mức, Cristian Domizzi và Juan Simón đều bị đuổi khỏi sân vì không giữ được sự bình tĩnh. 9 phút trước khi hết giờ, Reinoso ghi bàn cho Boca, đưa trận đấu bước vào loạt penalty cân não.

Bằng cách nào đó, NOB thắng 3-1 và thành nhà vô địch. Cả sân bóng vỡ òa.

DI SẢN CỦA BIELSA

Trong cuốn tự truyện của mình, Bielsa tóm gọn bóng đá trong 4 từ: Concentracion permanente, Movilidad, Rotacion và Repenitizacion. Lần lượt là: Tập trung, Cơ động, Quay vòng và Tùy biến.

Bielsa đặc biệt nhấn mạnh vào khả năng “tùy biến”. Ông giải thích Repenitizacion là thuật ngữ trong âm nhạc, nói về những nghệ sỹ dương cầm có thể chơi bất kỳ bản nhạc nào mà không cần tập trước lần nào. Trong bóng đá, điều đó có nghĩa là các cầu thủ phải luôn ở tâm thế sẵn sàng thích nghi và thay đổi ngay trong trận đấu.

Quan niệm của Bielsa, rằng bóng đá là chuỗi các sự kiện bất ngờ xâu chuỗi lại với nhau. Ông ta, do đó, sẽ nhồi nhét ý niệm và thực tiễn hóa các lý tưởng về “những lần đầu tiên” thành hành động cụ thể để cầu thủ kịp làm quen với áp lực.

Có một câu nói nổi tiếng của Bielsa trong phòng thay đồ tại những nơi ông đặt chân qua là: “Hôm nay, chúng ta đang làm nhiệm vụ bất khả thi”. Khả năng khơi gợi và duy trì ham muốn chinh phạt các đỉnh cao là ưu điểm rất lớn của Bielsa.

Dưới góc nhìn của mình, Bielsa không thích bóng đá phòng ngự. Với ông, phòng ngự là tiến trình đầu tiên của một đợt tấn công. Bielsa cho biết, phòng ngự theo quan niệm đám đông là khi bạn chơi bóng mà không có bóng, chạy giật ngược chứ không chạy tiến lên. Đó là cách phòng ngự thụ đông.

Ảnh hưởng của Bielsa trong giới huấn luyện viên là vô cùng to lớn và hầu như các HLV danh tiếng ngày nay đều ít nhiều mang dấu ấn của ông.

Thay vì oằn lưng đuổi theo các đường bóng, Bielsa thiết lập một trận đồ bát quái giúp tối thiểu hóa thời gian cướp bóng. Khoảng cách giữa người đứng cao nhất và thấp nhất trên sân (ngoại trừ thủ môn) không quá 25m. Không cho đối phương cầm bóng vừa là cách mở rộng mặt trận tấn công, cũng là cách giảm thiểu khả năng thủng lưới.

Tất nhiên, lối chơi, trường phái hay triết lý nào cũng có mặt trái. Trò chơi của Bielsa tiêu hao quá nhiều thể lực, năng lượng và khát khao của cầu thủ. NOB của ông rơi tự do ngay sau mùa giải vô địch, bao gồm thất bại 0-6 trước San Lorenzo ở ngày mở màn Copa Libertadores. Athletic Bilbao có thể đánh bại Man Utd và vào chung kết Europa League để rồi sau đó chứng kiến sự ra đi hàng loạt của các trụ cột.

Yêu cầu của Bielsa hướng tới sự hoàn hảo. Thế nên, ông mới nói rằng “Nếu cầu thủ không phải con người, tôi không bao giờ thua”. Nhưng cầu thủ cũng chỉ là con người, mà ắt là người trần mắt thịt thì sẽ có sai sót. Không có gì là hoàn hảo, còn đòi hỏi của Bielsa hướng tới những giá trị bất biến.

Bởi vậy, đỉnh cao của đời HLV Bielsa theo đuổi, xét dưới thước đo của danh hiệu và thành tích, là khi ông dẫn dắt ĐT Argentina. Thành công của Bielsa không thể tái tạo ở cấp CLB, bởi mùa giải kéo dài năm nay qua năm khác sẽ nhanh chóng đẩy người chơi tới giới hạn thể chất và tinh thần.

Nhưng di sản của Bielsa với bóng đá hiện đại là đồ sộ. Nó không phải dạng di sản mang hơi hướm tinh thần, có tính chất truyền cảm hứng. Đó là di sản về những phát kiến và công trình xây dựng bóng đá vĩ đại mắt thấy tai nghe tay chạm. Cái phất cờ của Bielsa đã vẽ ra một hướng đi riêng biệt cho rất nhiều thế hệ HLV tài ba sau này.

Phóng tầm mắt nhìn bốn góc các sân cỏ châu Âu, dễ dàng nhìn thấy hơi thở bóng đá được Bielsa đặt nền móng. Là quan niệm “tấn công là phòng ngự” của Pep Guardiola, là bản rock điên cuồng tới khô máu của Juergen Klopp.

Kể từ sau cuộc chuyển dịch chiến thuật diễn ra tại Brazil vào thập niên 50 thế kỷ trước, không một người Nam Mỹ nào có tác động mạnh mẽ tới hình thù bản đồ bóng đá thế giới như Bielsa. Ông không trực tiếp biến lý tưởng thành cúp vàng, nhưng đã tự tay mở đường cho lớp HLV tài ba đi sau.


Bình luận của bạn

Sử dụng tài khoản Facebook của bạn để thêm bình luận cho bài viết. Tên, hình ảnh và thông tin cá nhân khác của bạn công khai trên Facebook sẽ xuất hiện với bình luận của bạn, và có thể được sử dụng trên nền tảng truyền thông của Báo Bóng đá Cuộc sống!