Bóng đá Cuộc sống

MỐI QUAN HỆ "CHA CON" GIỮA AJAX AMSTERDAM VÀ BARCELONA

DÒNG MÁU AJAX TRONG HUYẾT QUẢN BARCA

Chủ tịch Josep Maria Bartomeu trong một buổi hội đàm cách đây 2 năm đã phát biểu: “Barca là con trai của Ajax”. Chỉ có điều trong cuộc sống, con đôi lúc lại hơn cha. Đó là ẩn ý thay lời cảm ơn những đóng góp dù thầm lặng, âm ỉ và không dễ nhận ra trên bề mặt của Ajax trong cuộc cách mạng vĩ đại tại Catalan.
T

hành công trong 10 năm trở lại đây mà Barca gặt hái xảy ra trùng thời điểm xuất hiện những cú hích kinh tế trên toàn cầu. Tuy nhiên, sẽ chẳng dễ gì có một Barca hùng mạnh ngày nay nếu không nhờ sự giúp sức của người hùng “giấu mặt”.

Chúng ta đang nói về Ajax Amsterdam - đội bóng tạo ra sức ảnh hưởng ghê gớm tới hệ tư tưởng tại Barca, trực tiếp đặt những viên gạch sơ khai giúp bóng đá xứ Catalan nói riêng và Barca nói chung thoát cảnh hồng hoang, tìm thấy mục tiêu và con đường phấn đấu.

Mối quan hệ tương giao, trải qua hàng thập kỷ hình thành trong thế kỷ 20 vẫn còn nguyên vẹn dư âm cho thế hệ đi sau. Một phần lịch sử quan trọng của Barca, không thể không nhắc tới cái tên Ajax.


ĐỘI BÓNG “TIÊU KHIỂN”

Xem Barca thi đấu giống trò quan sát mang đậm tính mỹ học. Nhưng cách đấy cả… thế kỷ, Ajax của Jack Reynolds đã nổi tiếng với lối chơi đẹp mắt làm nức lòng khán giả. Đấy chính là điểm giao cắt đầu tiên của hai CLB, dù bản chất của hai lối chơi không hề giống nhau.

Reynolds thường khuyến khích các cầu thủ thể hiện phong cách cá nhân trên sân. Ông thích thú với những ý tưởng tự phát hơn là bài tập máy móc và nền tảng của đội bao giờ cũng là học viện đào tạo trẻ.

Gọi Ajax là đội bóng “tiêu khiển” vì lẽ ấy, dù trong thời kỳ giải VĐQG Hà Lan mới dừng lại ở format nghiệp dư, Ajax đã vô địch tới 7 lần với danh hiệu đầu tiên vào năm 1918. Họ chơi bóng theo sự điều khiển của bản năng, và do đó, nó rất tự nhiên và cuốn hút.

Dù ở thời kỳ hoàng kim hay suy thoái, thứ bóng đá vị nghệ thuật mà Jack Reynold tôn thờ tại Ajax Amsterdam luôn hiện hữu, biến nó thành di sản tuyệt vời của lịch sử bóng đá.

Nhưng mặt trái của trò chơi tiêu khiển là tính thiếu ổn định, nhất là sau quyết định nghỉ hưu của Reynolds. Người kế nhiệm Karl Humenberger - dù đã kế thừa phần nào nền tảng bậc tiền bối để lại, minh chứng là danh hiệu quốc nội năm 1957 trong lần đầu tiên giải lên chuyên - nhưng không tạo ra một đặc tính riêng biệt xuyên suốt giúp hình thành sự bền vững cho một đế chế.

Một cuộc đại tu là điều cần thiết trong bối cảnh đó, nhưng vẫn đảm bảo là diễn ra trên nền tảng tuyệt vời Reynolds tạo sẵn: Đào tạo trẻ và bóng đá vị nghệ thuật. Mất hai thập kỷ và một chuỗi những HLV khác nhau để hoàn tất những công đoạn lắp ráp cuối cùng, trước khi giới thiệu Ajax, hay đúng hơn là “tư tưởng Ajax” phiên bản tinh xảo hơn.


SỰ RA ĐỜI CỦA BÓNG ĐÁ TỔNG LỰC

Cuộc cách mạng được khởi xướng bởi Vic Buckingham, HLV người Anh. Chiến lược gia sinh ra ở Greenwich cực kỳ căm ghét lối chơi “tạt cánh đánh đầu” bảo thủ và khô khan ở “quê hương bóng đá”.

Thế nên, khi tiếp quản di sản mà Reynolds để lại, Buckingham không vận dụng những gì học được hồi còn làm cầu thủ tại Tottenham. Ông muốn làm mềm bóng đá và xây dựng thương hiệu mang đậm chủ nghĩa cá nhân.

Triết lý của Buckingham đã tạo điều kiện cho nhiều tài năng trẻ thể hiện mình, một trong số đó chính là “Thánh” Johan Cruyff. Sau này, Buckingham là nhân vật đầu tiên thuộc biên chế Ajax chuyển sang làm việc ở Catalan. Trong quá trình hoàn thiện Ajax, Buckingham đã vô tình tạo ra lát cắt đầu tiên trên con đường hình thành mối quan hệ keo sơn giữa Ajax và Barca.

Song hạn chế của Buckingham là ông bị ảnh hưởng quá nhiều bởi sơ đồ đại chúng W-M thập niên 1960 - 1970. Rinus Michels, tiền đạo đã ghi hơn 120 bàn cho Ajax, nghĩ rằng lối chơi mà Buckingham và tín ngưỡng chủ quan của ông ta cho là hoàn hảo vẫn có thể tiến hóa lên bậc cao hơn.

Rinus Michels, cha đẻ của học thuyết bóng đá tổng lực, đã thừa kế tâm pháp vị nghệ thuật của Jack Reynold, để biến Ajax Amsterdam thành biểu tượng bóng đá đẹp mắt và đầy hiệu quả.

Michels, về cơ bản, là nhà duy tân lỗi lạc trong thời đại. Ông hệ thống hóa trường phái quen thuộc ở Ajax thành luật lệ và biến bóng đá ở Amsterdam thành môn khoa học thực thụ.

Lối chơi phải dựa trên hàng thủ chắc chắn, chế độ ăn kiêng là một phần của giáo trình và các buổi họp chiến thuật trước vòng đấu là bắt buộc. Những buổi tập hướng tới yếu tố kiểm soát bóng, đồng nghĩa với nhịp di chuyển linh hoạt chứ không còn bó buộc từng người vào một vị trí cố định trên sân.

Đấy là cuộc cách mạng vĩ đại trên phương diện chiến thuật của bóng đá thế giới. Vì toàn bộ những giá trị kinh điển đã tồn tại suốt 70 năm về môn “thể thao Vua” đều bị dẹp bỏ. Đơn giản nhất, là việc HLV cho phép cầu thủ phá bỏ vị trí và chơi tự do. Ở Ajax, là 11 cầu thủ “chơi tự do” chứ không phải cá nhân đơn lẻ nào.

Gọi là “tự do”, song bản chất của lối chơi ấy là sự hòa quyện tuyệt mỹ của 11 trái tim. Chẳng hạn, như trong những trận đấu đối thủ chọn phương án đổ bê tông, Michels cho phép học trò phá vỡ đường biên giới giữa các tuyến, đẩy hậu vệ và tiền vệ lên mặt trận tấn công.

Điều chỉnh này chẳng những làm mặt trận phía trên của Ajax năng động và linh hoạt hơn, nó cũng đồng thời tước đoạt ý niệm về một cuộc phản công của đối phương do Ajax có quá nhiều người, tức là có quá nhiều phương án tiếp cận cầu môn khác nhau. Và như thế, tâm trí đội bạn sẽ dành hết cho nhiệm vụ trả lời câu hỏi “Làm thế nào tránh để thủng lưới?”.

Bóng đá tổng lực đã ra đời trong hoàn cảnh như vậy. Thật ra, không khó để dùng những mỹ từ cao siêu mô tả về cuộc cách mạng bóng đá mang tên tổng lực ấy. Nhưng chính những người trong cuộc cũng thừa nhận “bóng đá tổng lực” là hệ thống ngẫu hứng.

Nhiều khi, hệ thống này chỉ đơn giản là loại bỏ lối suy nghĩ thông thường và tận dụng chất nghệ sỹ của từng cầu thủ để làm nên một tác phẩm nghệ thuật hoàn hảo. Michels từng nói: “Đôi khi, bóng đá tổng lực là nhìn thấy khoảng trống và chạy tới lấp vào. Toàn đội cùng làm công việc này, tạo ra dòng xoay chuyển bất tận. Khả năng nhập tâm và điều khiển đôi chân trên mặt đất mới là chìa khóa dẫn tới thành công".


TỪ AMSTERDAM TỚI CATALAN

Dấu ấn lớn nhất của Michels là cân bằng những dòng trạng thái khác nhau trong trò chơi của 22 gã đàn ông tranh giành 1 quả bóng tại Ajax. Ông một mặt tôn trọng triết lý bóng đá đẹp kế thừa từ cha ông, mặt khác khoác lên mình trường phái bóng đá cống hiến một lớp áo nghiêm nghị đủ khiến bóng đá không rời xa mục tiêu thành tích.

Với tầm nhìn dài hạn của Michels, Ajax dần trở thành ông lớn trên trường quốc tế. Sau những cú vấp ngã trước Dulka Prague hay AC Milan, cuối cùng Ajax cũng chính thức điền tên lên đại lộ danh vọng. Năm 1971, họ vô địch Cúp C1 châu Âu sau chiến thắng 2-1 trước Panathinaikos trên SVĐ Wembley.

Khoảnh khắc kỳ diệu trước 8,3 vạn khán giả ngày hôm ấy cũng khép lại chương sử hào hùng cùng Ajax của Michels. Ông tự thấy đã chạm tới giới hạn sau khi đưa Ajax từ giai đoạn khủng hoảng đi thẳng tới đỉnh cao. Sứ mệnh tại Amsterdam cần chấm dứt. Ở Barcelona, một thử thách tương tự đang chờ đợi Michels.

Mạch chảy 3-4-3 từ Ajax đã được các bâc truyền giáo như Rinus Michels, Johan Cruyff đem tới ươm mầm tại xứ Catalan, và biến Barcelona thành một tượng đài đồ sộ, có tầm vóc và mức độ thành công vượt hẳn Ajax Amsterdam. Tuy nhiên, Barca luôn coi Ajax là cội nguồn triết lý và thành công của mình.

Stefan Kovacs lên thay Michels. Là người thông thái, Kovacs thừa trí khôn để hiểu không việc gì phải xới tung đội hình và cố gắng tạo điểm nhấn. Bằng một vài thay đổi nhỏ cho phù hợp thời thế, Kovacs đã giành tiếp 2 danh hiệu Cúp C1 với Ajax.

Năm 1973, một biến cố ập tới. Kovacs nhận lời dẫn dắt ĐT Pháp, Ajax như rắn mất đầu. BLĐ đội lập tức lên kế hoạch bán Johan Cruyff - tiền đạo “quốc dân”. Giao kèo với Real được ghi nhớ cùng mức giá kỷ lục.

Nhưng Cruyff là thành viên của thế hệ vàng do một tay Michels gây dựng. Nếu phải tới Tây Ban Nha, Cruyff muốn đến Catalan hội ngộ cùng người thầy cũ. Phút cuối, Cruyff chuyển hướng và gia nhập Barca, trở thành cầu thủ có giá triệu euro đầu tiên trong lịch sử bóng đá thế giới.

Cuộc cách mạng chiến thuật mà người ta vẫn biết dưới tên gọi “Bóng đá tổng lực” bắt đầu dịch chuyển từ Amsterdam sang Catalan.


“THÁNH” CRUYFF, SỢI DÂY NỐI HAI ĐẦU CẦU

Năm 1974, Cruyff đưa Barca lên đỉnh Liga sau 14 năm chờ đợi, mà chiến thắng 5-0 trước kình địch Real Madrid chắc chắn là khoảnh khắc đáng nhớ nhất. Trận đấu đó giúp Barca bứt tốp và băng băng về đích. Nhưng ý nghĩa của nó mang lại lớn lao hơn tỷ số trên bảng điện tử nhiều lần.

Người Catalan sau nhiều năm nằm dưới ách thống trị của chế độ Franco đã nhìn thấy ánh sáng. Con tim vui trở lại, và khát vọng bay xa xuất hiện. Chiến thắng đó khơi gợi niềm cảm hứng cho biết bao thế hệ, những người trước nay thường hiện lên trong hình ảnh mặt cúi gằm.

Một nhà báo đã viết: “Những gì Cruyff làm được trong 90 phút nhiều hơn tất thảy mọi hoạt động chính trị tại vùng tự trị hàng chục năm qua”. Ấy thế, lại phải đợi tới lúc Cruyff quay lại Nou Camp trên tư cách HLV thì sợi dây liên kết Ajax – Barca mới được siết chặt. Chính xác hơn, Cruyff là người nối tiếp mạch truyền giáo dang dở Michels để lại.

Trước khi về Nou Camp, Cruyff khởi nghiệp huấn luyện tại Ajax, ở tuổi 38. Trong 3 năm ở nhiệm sở, Ajax của Cruyff chỉ có thêm 2 danh hiệu trong bộ sưu tập, nhưng ảnh hưởng của Cruyff không gói gọn trong phạm vi những tấm huy chương vô tri vô giác.

Cuộc cách mạng khởi xướng bởi Buckingham, qua bàn tay nhào nặn của Michels, tiếp tục được Cruyff nâng lên đẳng cấp mới. Ông nhất thể hóa toàn bộ chiến lược phát triển CLB theo trục dọc. Sơ đồ 3-4-3 được đưa vào áp dụng ở mọi cấp độ, lứa tuổi của Ajax. Từ cậu bé con chập chững tập sút tới cầu thủ đội một, tất cả cùng tập một giáo trình.

Học viện De Toekomst thể hiện tốc độ “sinh sản” khủng khiếp. Hàng loạt tài năng trẻ hiện diện, tiêu biểu là Van Basten và Frank Rijkaard, Dennis Bergkamp, anh em nhà De Boer... Ai cũng hay, và quan trọng hơn cả là cá nhân nào cũng dễ dàng tìm thấy cách hòa nhập vào lối chơi chung. Vì tính thống nhất và xuyên suốt được Cruyff đảm bảo, vậy thôi.

Tới năm 1988, Cruyff xê dịch sang Barca. Thời điểm đó, cuộc cách mạng ở Ajax đã vươn tới đỉnh cao nhất. Chủ nhân của sản phẩm hoàn thiện ấy, không ai khác, ngoài Cruyff. Và rõ ràng, bên hưởng lợi nhiều nhất là Barca. Cruyff đã bê nguyên những gì làm được tại Ajax tới Catalan, cùng thứ bóng đá ấy thống trị châu Âu.

Mối quan hệ giữa Ajax và Barca, tuy chưa bao giờ được chính thức công nhận bởi tổ chức hay đoàn thể nào, đã chính thức tạo hình từ giây phút này.


CÁCH MẠNG VĂN HÓA

Ngày trở về Nou Camp, Cruyff đối mặt với muôn vàn khó khăn. 28 năm đã qua, Barca mới có 2 danh hiệu, bao gồm 1 chức vô địch ngày Cruyff còn đá bóng. Ông tự đặt ra câu hỏi: Vì sao Rinus Michels không thể thành công tại Barca?

Khi Cruyff đưa ra ý tưởng mới trong cuộc họp ban quản trị, không mấy ai tán thành. CĐV thì lạ lẫm với hình ảnh thủ môn phải sử dụng chân và tham gia vào hệ thống tấn công. Hóa ra, vấn đề không dừng lại ở những câu chuyện chuyên môn. Mấu chốt nằm ở tinh thần, là văn hóa làm việc ở Catalan.

Dân tình nơi đây ngại tiếp thu kiến thức mới, sợ thay đổi. Muốn đưa danh hiệu về phòng truyền thông, việc đầu tiên là dạy người Catalan cách nhìn bóng đá. Cruyff phải thay đổi thế giới quan về quả bóng trong mắt dân Catalan.

Ông không dừng lại trong vai trò của nhà quản lý chuyên môn. Cruyff tận tình giải thích nền tảng chiến thuật dựa trên kiểm soát bóng là gì cho NHM, hướng dẫn cầu thủ làm chủ trái bóng trong thời gian lâu nhất có thể và đương nhiên, là tìm thêm mảnh ghép mới như Txiki Begiristain, Michael Laudrup và Hristo Stoichkov cho chiến trường.

Nhưng có một giá trị bất biến Cruyff học được tại Amsterdam: Đào tạo trẻ là trái tim của mọi cuộc cách mạng. Đấy là đường đi kinh tế nhất, là thuận lợi nhất nếu muốn nhân bản lối tư duy và hệ tư tưởng cho một cộng đồng rộng lớn.

Thánh Johan của Ajax Amsterdam và Barcelona đã miệt mài gieo mầm về thứ bóng đá cống hiến với hạt nhân 3-4-3 trong biết bao thế cầu thủ và HLV. Ông là tổ sư của bóng đá đẹp với các môn đồ như Arsene Wenger, Guus Hiddink, Ruud Gullit, Dennis Bergkamp, Pep Guardiola, Xavi...

Đưa cầu thủ vào khuôn mẫu chơi bóng, sinh hoạt từ nhỏ là nỗi niềm đau đáu của Cruyff. Hình thái văn hóa này, qua quá trình lớn mạnh và thẩm thấu, sẽ tự khắc sản sinh ra siêu sao bóng đá. Giống những gì ở Ajax.

La Masia đã tồn tại được 7 năm, nhưng là Cruyff mang ánh mặt trời tới trại huấn luyện trứ danh mà NHM biết tới ngày nay. Cruyff tuyên bố, La Masia là cột trụ trong đại gia đình Barca.

Các lứa trẻ của Barca đồng loạt đưa 3-4-3 vào ứng dụng, ưu tiên đường chuyền cự li ngắn ở tốc độ ban bật cao. Những cá nhân nổi bật nhất được yêu cầu thử sức ở những giải đấu dành cho lứa tuổi lớn hơn trước khi BLĐ có cái nhìn tổng quát và đưa ra kết luận nên hay không dùng tiền đem về các bản hợp đồng bom tấn. “Phải cho cầu thủ trẻ cơ hội thử sức mới biết năng lực họ đến đâu”, Cruyff nói.

Ngoài ra, Cruyff cũng khuyến khích đội ngũ tuyển trạch săn lùng, ký hợp đồng với những em nhỏ trong độ tuổi từ 7 đến 8. Ông hy vọng hạt nhân của đội sẽ là những sản phẩm “cây nhà lá vườn” mang trong mình tình yêu bóng đá và lòng trung thành tuyệt đối, bên cạnh sự giúp sức của đội ngũ đánh thuê tinh nhuệ.

Cú chuyển mình của Barca đã diễn ra thế nào? Trong 8 năm dưới triều đại Cruyff, Barca đạt 4 danh hiệu La Liga, 1 Cúp nhà Vua, 1 Cúp C3 châu Âu và 1 Siêu cúp Châu Âu.

Tiếng nói của Cruyff lớn tới mức vị chủ tịch xấu tính Josep Lluis Nunez, do lo sợ quyền lực bị ảnh hưởng, gây hấn với Cruyff và tìm cách sa thải ông. Nhưng Nunez đâu biết rằng, các sắc thể ADN chảy trong huyết quản đội bóng - trong vô thức - từ lâu đã là tài sản độc quyền của Cruyff, của “tư tưởng Ajax”. Nó ăn vào máu thịt của Barca, hệt cái cách định hình Ajax.


MỐI QUAN HỆ CHÍNH THỨC

Hiệu ứng Cruyff đem làn gió Amsterdam đổ bộ vào Nou Camp. Van Gaal bắn phát súng tiên phong năm 1997, theo sau là Patrick Kluivert, Marc Overmars, Jari Litmanen, Michael Reizeger và anh em nhà De Boer.

Nhưng các chiến lược hoạch định sai lầm khiến Barca rơi vào cảnh nợ nần. Joan Laporta, môn đồ trung thành của “giáo phái” Cruyff quyết tâm tranh cử ghế chủ tịch vào năm 2003. Vị luật sư rất phẫn nộ trước cách đội bóng đẩy Cruyff ra đường. Ông kỳ vọng phiếu thắng cử sẽ hậu thuẫn Barca trở lại con đường mà Cruyff vạch ra trước kia.

Laporta thắng cử và nhanh chóng xin ý kiến Cruyff. Hai người họ dự định mời Guus Hiddink hoặc Ronald Koeman song điều kiện tài chính chưa cho phép. Dưới sự bảo trợ của Cruyff, Frank Rijkaard ngồi vào ghế nóng.

Sẽ có người bảo rằng, thật điên rồ khi lựa chọn Rijkaard. Anh ta quá trẻ, nôn nóng và hấp tấp. Sparta Rottderdam - CLB lâu đời nhất Hà Lan - lần đầu phải xuống hạng khi chịu sự chỉ đạo của Rijkaard.

Sự thành công lẫy lừng của Barcelona trong khoảng hơn 10 năm trở lại đây mang đậm tính "Ajax Amsterdam" khởi nguồn từ Frank Rijkaard, một môn đồ được Johan Cruyff bảo trợ.

Nhưng các bạn biết không, Rijkaard luôn tôn sùng Ajax và hướng CLB anh dẫn dắt về lối chơi của Ajax. Lý do Cruyff chọn Rijkaard là vậy. Chưa kể, anh ta từng là học trò của Cruyff.

Quả thật, niềm tin của Laporta và Cruyff không đặt nhầm chỗ. Lionel Messi, từ một đứa trẻ chậm phát triển, được Rijkaard tin tưởng. Iniesta và Xavi, hai linh hồn nơi tuyến giữa, cũng là nhờ Rijkaard trao cơ hội. Hai chức VĐQG và 1 Champions League, Nou Camp lại sống trong những ngày tươi đẹp. Tư tưởng Ajax, thêm một lần, lại thành hơi thở chủ đạo ở Catalan.

Từ đó, những Puyol, Xavi, Iniesta và thế hệ 1987 làm thế giới bóng đá đảo điên. Barca thống trị sân cỏ châu Âu suốt hơn 10 năm qua. Rijkaard, Pep Guardiola và Luis Enrique, họ đều là những nhân vật chịu ảnh hưởng sâu sắc mà di sản của Cruyff, của Michels, của Buckingham và của “tư tưởng Ajax” để lại. La Masia, tưởng muôn đời núp sau cái bóng Castilla, bỗng nằm gọn trong tâm bão truyền thông.

Tới năm 2007, tức gần nửa thế kỷ sau viên gạch đầu tiên Buckingham đặt xuống, Ajax và Barca chính thức thiết lập quan hệ trên giấy trắng mực đen sau nỗ lực của GĐKT Ajax, ông Martin van Geel. Hai CLB đạt thỏa thuận trao đổi thông tin về triết lý bóng đá, lấy trọng tâm là công tác huấn luyện và dịch vụ y tế.

Những vinh quang của Barca, như nhà báo Graham Hunter bình luận, luôn có hình bóng của Ajax: “Không có Cruyff, không có Laporta. Không có Cruyff, không có Pep Guardiola. Không có Ajax, không có Barca”.


Những cầu thủ khoác áo cả Ajax và Barca trong lịch sử


Bình luận của bạn

Sử dụng tài khoản Facebook của bạn để thêm bình luận cho bài viết. Tên, hình ảnh và thông tin cá nhân khác của bạn công khai trên Facebook sẽ xuất hiện với bình luận của bạn, và có thể được sử dụng trên nền tảng truyền thông của Báo Bóng đá Cuộc sống!

BÓNG ĐÁ CUỘC SỐNG SPECIAL