Bóng đá tổng lực và mối quan hệ biện chứng với triết học
Dược Sơn

Chia sẻ

Bình luận 2

Bóng đá tổng lực - với hằng hà sa số những biến thể đương đại, mãi mãi là một phát kiến vĩ đại trong thế giới túc cầu. Nhưng ít ai biết rằng Rinus Michels - Cha đẻ của trường phái bóng đá thú vị bậc nhất lịch sử, lại sao chép một cách có chọn lọc hình mẫu từ trường phái triết học Platon.

NGƯỜI HÀ LAN CHỊU ẢNH HƯỞNG TỪ HY LẠP NHƯ THẾ NÀO?
Năm 1915, nhà toán học lập dị MHJ Schoenmaekers viết cuốn sách đầu tiên của ông, thảo luận về triết học huyền bí gọi là Thông thiên học, xoay quanh hình thức hình học lý tưởng. Trong cuốn sách này, Schoenmaekers đã vay mượn không ít từ nhà triết học Hy Lạp cổ đại Platon, ngoài ra có ảnh hưởng không ít từ nhà toán học A.N. Whitehead và khẳng định rằng: “Các đặc tính chung an chắc chắn nhất của triết học truyền thống châu Âu là nó bao gồm một loạt các ghi chép từ Platon”.

Từ những ý tưởng của thuyết thần trí được công bố trên tạp chí De Stijl - diễn đàn của các họa sĩ, kiến trúc sư, điêu khắc, các nhà lí luận, phê bình đại diện cho quan điểm mới thời bấy giờ, đã khai sinh ra cái được gọi là “phong cách”. Một phong cách nghệ thuật cấp tiến và có lẽ là nét văn hóa quan trọng nhất của Hà Lan trong thế kỷ 20, De Stijl cố gắng để tạo ra những bản thiết kế cuối cùng, cả với hội họa và kiến trúc. 

Phong cách Neoplasticism - De Stijl chủ trương trừu tượng hóa, khái quát hóa bằng cách giảm lược tối đa các yếu tố về hình thức và màu sắc - một yếu tố chủ chốt của xu hướng thiết kế tối giản hiện đại đang hướng đến. 

Tự bản thân cái tên Netherlands - tức là dưới nền đất, đã nói lên một phần đặc tính con người Hà Lan. Họ luôn có xu hướng hướng đến mỹ thuật và kiến trúc.  Thêm nữa, người Hà Lan chịu ảnh hưởng không nhỏ từ nền văn minh Hy Lạp cổ đại. Và trong quan niệm của các triết gia Hy Lạp, mọi chuyển động đều là hình khối, góc cạnh và theo một chu trình khép kín.

Nhà triết học Platon là người có ảnh hưởng rất lớn đến nhiều lĩnh vực khoa học và cả bóng đáNhà triết học Platon là người có ảnh hưởng rất lớn đến nhiều lĩnh vực khoa học và cả bóng đá

Khoảng 50 năm sau sự ra đời của Neoplasticism - De Stijl, thì trong những năm 1970 Hà Lan bắt đầu chơi bóng với một phong cách độc đáo khiến cho phần còn lại của thế giới túc cầu phải kinh ngạc. Với cầu thủ chạy cánh liên tục chồng biên, các cầu thủ không ngừng chạy và ngay lập tức di chuyển vào khoảng không gian trống, Ajax Amsterdam rồi sau đó là ĐT Hà Lan dưới bàn tay nhào nặn của chiến lược gia vĩ đại Rinus Michels, đã tạo ra một mô hình hình học phức tạp trên sân bóng.

Người đội trưởng vĩ đại của Ajax và ĐT Hà Lan, Johan Cruyff sau này đã chứng minh rằng: “Thật đơn giản để chơi bóng đá, nhưng chơi bóng đá đơn giản mới là điều khó khăn nhất”. Ông đề cập đến bóng đá tổng lực như một điều gì đó thuộc về sự hợp lý, là thứ bóng đá của sự thông minh đơn giản nhất. 

Nếu phân tích các chuyển động được thực hiện bởi đội bóng của Michels - từ Ajax, Hà Lan hoặc Barcelona sau này, ta sẽ nhận thấy triết lý của ông tương tự như đã gặp ở trong De Stijl. Tất cả đều hướng đến sự hợp lý, rút gọn đến tối giản, có tính toán và trong những chuyển động hình học chưa từng được nhìn thấy trước đây.

Kể từ khi De Stijl được truyền cảm hứng một cách gián tiếp từ Neoplasticism-Platonism, ở đây chúng ta có thể so sánh giữa Rinus Michels và Platon. Trong cuốn Timaeus, Platon thể hiện tình yêu đặc biệt của mình với hình học. Cuốn sách được viết vào năm 360 trước Công nguyên, khi Platon đã bước vào những năm cuối đời.

TAM GIÁC - NGUYÊN TỬ CỦA BÓNG ĐÁ TỔNG LỰC
Vay mượn những ý tưởng từ Empedocles - người khởi xướng cho thuyết nguồn gốc vũ trụ tạo bởi bốn nguyên tố cổ điển, Platon cho rằng sự cần thiết của 4 yếu tố đất, nước, không khí và lửa để cấu thành tạo vật. Đấng tạo hóa trong thế giới quan của Platon, là một nhà hình học. 

Đầu tiên, Người sáng tạo ra lửa để thế giới có thể nhìn thấy được và đất để có sức bền chịu đựng những va chạm. Hai yếu tố này được liên kết với nhau bởi nước và không khí, kết nối với nhau theo tỷ lệ hoàn hảo của hình học. Để nhấn mạnh tầm quan trọng của tỷ lệ, Platon viết: “Sự tương tự đẹp mắt nhất là khi trong ba số, từ giữa đến cuối cùng cũng tức là từ đầu tiên đến giữa. Chúng trở nên tương tự và có mối liên hệ mật thiết với nhau”. Theo Platon, lửa : không khí = không khí : nước = nước : đất.

Triết học của Platon đề cao các hình tam giác mối liên hệ giữa các nguyên tốTriết học của Platon đề cao các hình tam giác mối liên hệ giữa các nguyên tố

Trong lãnh địa bóng đá, chúng ta hãy xem xét nó trong một mặt phẳng hai chiều. Một vấn đề được đặt ra ở đây, kể từ khi chúng ta phân chia một đội bóng thành 3 tuyến: Hàng tấn công với các tiền đạo, hàng hậu vệ và thứ ba là các tiền vệ - ba yếu tố - làm thế nào để nó có thể liên quan đến 4 yếu tố của Platon trong một đội bóng? 

Platon nói trong Timaeus: “Nếu vạn vật không có chiều sâu, chỉ một môi trường cũng đủ để liên kết với tất cả các bản chất mà nó bao hàm”. Vì vậy, chúng ta xếp không khí và nước với nhau như một yếu tố duy nhất. Khi đó, công thức của Platon được tối giản lại thành theo tỷ lệ, lửa : không khí/nước = không khí/nước : đất.

Rinus Michels triển khai đội bóng ông dẫn dắt theo một hình khối 4-3-3 đơn giản, không cần giấu giếm. Hai trung vệ và một thủ môn là đất - không thay đổi, chắc chắn và có sức bền (Tại World Cup 1974, Hà Lan chỉ nhận 3 bàn thua trong toàn bộ chiến dịch đi đến trận chung kết, bao gồm một lần tự phản lưới). 

Bộ ba tấn công ở phía trước đại diện cho lửa - tiềm ẩn sức mạnh hủy diệt nơi khung thành đối phương với khả năng ghi bàn đáng kinh ngạc là 15 bàn chỉ sau 7 trận, nghiền nát Bulgaria, Argentina và Brazil trên đường đi. 

Bộ ba tiền vệ với khả năng chuyền bóng khéo léo, di chuyển liên tục, kết nối với bộ ba tấn công phía trên và những người thuộc hệ thống phòng ngự phía sau lưng, do đó họ đại diện cho không khí/nước.

Nhưng hơn hết, sự tương đồng nổi bật nhất giữa Platon và Rinus Michels có lẽ là giá trị của tam giác. Trong Timaeus, Platon nói rằng các khối xây dựng cơ bản cho các phần tử là hình tam giác; tức là đơn vị cơ bản của kiến trúc và hình học trong vũ trụ Platon là tam giác. 

Phân tích bất cứ thời điểm nào của một trận đấu có sự góp mặt của đội bóng do Michels dẫn dắt, người ta sẽ thấy rằng mỗi cầu thủ chơi ở vị trí của mình và ba cầu thủ đứng gần bóng hầu như luôn tạo thành một tam giác. Khi phòng ngự, một người ập vào tranh chấp để giải quyết tình huống, hai người còn lại sẵn sàng để cắt đường chuyền hoặc thu thập quả bóng khi đối phương đã trở nên mất kiểm soát. Tương tự như vậy, khi sở hữu quả bóng, tạo thành một hình tam giác có nghĩa cầu thủ với quả bóng sẽ có ít nhất 2 tùy chọn để chọn nơi làm điểm đến của trái bóng.

Năm 1995, Louis van Gaal đẩy phương thức này đến một cấu trúc mới, tìm cách kết hợp hai hình tam giác để tạo nên những viên kim cương, hình vuông hoặc hình chữ nhật. Nhờ vậy, nó làm tăng tùy chọn chuyền bóng tối thiểu là 3 điểm đến trong tấn công, và khi phòng ngự áp lực tạo ra sẽ lớn hơn, khả năng phong tỏa khu vực cao hơn. Đây chính là khởi nguyên của triết lý kiểm soát bóng của Pep Guardiola - người thành công rực rỡ nhưng cũng cố gắng sử dụng các hình tam giác chiến thuật đến mức cực đoan giáo điều.

Nhưng làm thế nào tam giác trở thành đơn vị cơ bản của vũ trụ? Platon nói rằng hai tam giác tương tự kết hợp để tạo thành một hình vuông hoặc hình chữ nhật, 6 hình vuông tương tự tạo thành một khối lập phương, 4 hình tam giác tương tự cấu trúc thành một hình tứ diện… Không có một hình dạng nào phức tạp và chúng ta có thể tiếp tục giải mã cấu trúc của nó cho đến khi đi đến hình tam giác cuối cùng. 

Nhà huấn luyện thiên tài Rinus Michels cũng áp dụng nguyên tắc tam giác cho mô hình chiến thuật của mìnhNhà huấn luyện thiên tài Rinus Michels cũng áp dụng nguyên tắc tam giác cho mô hình chiến thuật của mình

Nhưng triết lý bóng đá của Rinus Michels cũng có những sự khác biệt cơ bản so với triết lý hình học của Platon. Ngược lại với Platon - người cho phép mọi thứ có không gian thiết kế riêng của chúng, Michels là một nhà truyền động học đến mức cực đoan. Platon có lẽ sẽ ấn định phòng thủ (đất) như là một khối cố định, hệ thống tấn công (lửa) di chuyển nhiều nhất và hàng tiền vệ (không khí/nước) như một cái gì đó trung gian. Tuy nhiên, đối với Michel, không có câu hỏi về sự khác biệt trong mức độ của tính di động cho cầu thủ của mình.

Trên lý thuyết, Michels bố trí hàng tứ vệ cho ĐT Hà Lan tại World Cup 1974 bao gồm Krol, Rijsbergen, Suurbier, và Haan; tiền vệ Jansen, Neeskens, và Van Hanegem; bộ ba tấn công Rep, Cruyff và Rensenbrink. Tuy nhiên, trên sân bản chất của bóng đá tổng lực có nghĩa là tất cả mọi người có thể chơi ở vị trí của tất cả những người khác. Vì vậy, nếu Neeskens chạy về phía hàng tiền vệ, một trong ba người ở phía trên sẽ lập tức trở lại trám vào vị trí của Neeskens. 

Ngay cả thủ môn - trong quan niệm của Michels, cũng có lựa chọn kỹ chiến thuật chơi bóng. David Winner viết trong cuốn "Brilliant Orange: The Neurotic Genius of Dutch Football” - “Màu cam rực rỡ: Vẻ đẹp cuồng nhiệt của bóng đá Hà Lan” rằng Jongbloed là thủ môn đầu tiên được lựa chọn cho khung gỗ nhờ “kỹ năng rê bóng của mình”.

RINUS MICHEL - NHÀ TRIẾT HỌC VĨ ĐẠI CỦA THẾ GIỚI BÓNG ĐÁ
Các trường phái bóng đá thịnh hành trước khi bóng đá tổng lực ra đời duy trì một cách cứng nhắc về vị trí của các cầu thủ cũng như bó buộc vào sơ đồ chiến thuật. Ở đó không có sự hoán đổi từ một hậu vệ thành một tiền vệ, hoặc một tiền vệ bỗng chốc tìm thấy mình trong khu vực cấm địa của đối thủ để chơi như một “số 9” thực thụ. Đây chính xác là sự lý giải cho câu hỏi tại sao bóng đá tổng lực lại hiệu quả và tạo ra bước đột phá mang tính cách mạng trong môn bóng đá. 

Kể từ khi tạo ra sự hoán đổi mang tính cách mạng khi bất cứ ai cũng có thể điền mình vào vị trí của người khác, kết cấu hình thành lên đội tuyển Hà Lan vẫn còn nguyên vẹn nhưng cùng lúc đó, họ làm cho đối thủ trở nên nhầm lẫn. 

Nếu tiền đạo mũi nhọn của Hà Lan lùi sâu, trung vệ đối phương được bố trí theo kèm sẽ di chuyển theo sát hay ở lại giữ vị trí và chuẩn bị chống đỡ các cuộc tấn công đến từ các tiền vệ? Hay anh ta sẽ cố gắng ngăn cản hậu vệ trái (phải) của Hà Lan - kẻ đã dâng cao ở bên hành lang để hỗ trợ cuộc tấn công cho đội bóng áo cam? 

Có quá nhiều câu hỏi được đặt ra, và không phải trung vệ nào khi đối mặt với một tình huống quen thuộc của Hà Lan cũng có câu trả lời giống nhau, một số làm đúng nhưng không ít kẻ đã mắc sai lầm.

Trong "Republic - Cộng hòa", cuốn sách được Platon viết về Socrates năm 380 trước Công nguyên, nơi Platon mô tả trạng thái lý tưởng của mình, ông ủng hộ cho một xã hội mà vai trò của một người phụ thuộc vào những gì bản thân họ làm tốt nhất. Đơn giản thế này: Một thợ mộc không bao giờ có thể làm thợ gốm, một thợ rèn không thể trở thành lính đánh trận… 

Triết lý của Michels đã tạo ra 1 cuộc cách mạng chiến thuật trong bóng đá cũng như mang đến vị thế vĩ đại cho ôngTriết lý của Michels đã tạo ra 1 cuộc cách mạng chiến thuật trong bóng đá cũng như mang đến vị thế vĩ đại cho ông

"Republic" là biểu hiện rõ rệt nhất cho ý niệm của Platon về một xã hội phân tầng cực kỳ cứng nhắc. Nhưng với bóng đá tổng lực, mọi thứ đã thay đổi. Không có bất cứ ai ở một vị trí cố định, tất cả có thể trở thành vai trò của tất cả ở bất cứ thời điểm nào. Ví như khi Krol (trên lý thuyết là một trung vệ) nhiều khi được tìm thấy ở khu vực cấm địa đối phương, trong khi Cruyff lùi về sẵn sàng chơi như một trung vệ thực thụ.

Một lần nữa chúng ta cần nhắc đến vai trò của vị trí địa lý, xuất phát từ việc người Hà Lan bắt đầu cuộc chiến giành lại đất liền và xây dựng các con đê ngăn sóng. Đây là một thử thách rất lớn mà chỉ khi mọi người cùng nhau cố gắng hết sức mới có thể thành công. Nếu ai đó không hoàn thành tốt công việc của mình, một vùng rộng lớn của đất nước sẽ có nguy cơ bị lụt. 

Tính kỷ luật và tinh thần tập thể từ đó trở thành lẽ sống của xứ sở hoa Tulip. Chỉ những con người đặt lợi ích tập thể lên trên cái tôi cá nhân mới đáp ứng được yêu cầu. Và Rinus Michels đã tạo nên một cỗ máy hủy diệt từ những con người như thế. 

Chia sẻ

Bình luận 2